{"id":831,"date":"2020-04-08T13:15:33","date_gmt":"2020-04-08T13:15:33","guid":{"rendered":"http:\/\/www.wolof-online.com\/?p=831"},"modified":"2020-04-18T13:40:19","modified_gmt":"2020-04-18T13:40:19","slug":"sarti-ndaali-mali","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.wolof-online.com\/?p=831","title":{"rendered":"S\u00e0rti ndaali-Maali"},"content":{"rendered":"<p><a href=\"http:\/\/www.wolof-online.com\/wp-content\/uploads\/2012\/06\/mansaMusaabig.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-full wp-image-833\" title=\"mansaMusaabig\" src=\"http:\/\/www.wolof-online.com\/wp-content\/uploads\/2012\/06\/mansaMusaabig.jpg\" alt=\"\" width=\"600\" height=\"392\" srcset=\"https:\/\/www.wolof-online.com\/wp-content\/uploads\/2012\/06\/mansaMusaabig.jpg 600w, https:\/\/www.wolof-online.com\/wp-content\/uploads\/2012\/06\/mansaMusaabig-300x196.jpg 300w\" sizes=\"(max-width: 600px) 100vw, 600px\" \/><\/a><br \/>\n<strong>Dr\u00a0 Tamsir Anne (tekkikat bi)<\/strong><\/p>\n<blockquote><p>Ndaali Maali, walla Mande, benn la woon ci nguuru nit ku \u00f1uul yu mag yi nekkoon d\u00e9mb ci d\u00e9ndub Afrig. Moo fi wuutu woon ndaali Gana ci Afrig s\u00f3owu j\u00e0nt. Gana moom itam moo donnoon j\u00e0llooreey yeneeni nguur yu mel ni Aksum , Kuus, Nibi ak Misira d\u00e9mb bu Buur-Fari ya.<\/p>\n<p>Ndaali Maali j\u00e0pp nanu ne ca X<sup>eelu\u00a0<\/sup>xarnu ba ci XIV<sup>eelu\u00a0<\/sup>xarnu ba la fi nguuram lawoon, \u00ebmboon r\u00e9ew yii tey : Maali, Senegaal, Gambi, Gine, Niseer, ak b\u00ebj-boppu G\u00e0nnaar&#8230; \u00d1a fa doonoon Buur-Daali seen j\u00e0lloree j\u00e0ll xarnu yi ba yegsi ci \u00f1un: \u00f1oom Mansa Musaa, Sumaaworo Kante, Sunjata Keyta ak \u00f1eneen. Booba Afrig a yore woon wurusu \u00e0ddina si, nit di j\u00f3ge fu nekk di waliwansi di wutsi xam-xam.<\/p>\n<p>Tekki s\u00e0rt bi doon doxal ndaali Maali bii topp ci l\u00e0mmi\u00f1u wolof mu ngi sukkandiku ci jukki bu ay boroom xam-xami cosaan yu Senegaal, Maali, Gine, ay gawlo ak \u00f1eneen dekkalaatoon ca Kankan (r\u00e9ewum Gine).\u00a0 Ci s\u00e0rt bii la \u00f1u t\u00ebr\u00ebloon yoon ya \u00f1u doon j\u00ebflante ci seen biir sosiete ci f\u00e0nn y\u00e9pp : koom-koom, politig ak yeneen.\u00a0Kon m\u00ebnees na cee j\u00e0ngate lu bare ci ni maam yooya gise woon \u00e0ddina, seen parlu, seen xayte ak seen mandute. Jikko ak melokaan yu tumuranke te Afrig ak \u00e0ddina s\u00e9pp soxla leen.<\/p><\/blockquote>\n<p><strong>I NEKKANDOO CI BIIR ASKAN WI<\/strong><\/p>\n<p><strong>Matukaay 1<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>Askanu ndaali Maali limu pegg yii \u00f1oo ko sos:<br \/>\n. 16 xalakat walla &#8220;ton ta jon&#8221;<br \/>\n. 4 njabootu garmi walla &#8220;mansa si&#8221;<br \/>\n. 5 njabootu s\u00ebri\u00f1 walla &#8220;mori kanda&#8221;<br \/>\n. 4 peggi ligg\u00e9eykat\u00a0 walla&#8221; nymakala&#8221;<\/p>\n<p>Pegg bu nekk dafa am ay wareef ak ay sas.<\/p>\n<p><strong>Matukaay 2<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>Peggi ligg\u00e9eykat yi\u00a0 &#8220;\u00f1amakala&#8221; da\u00f1oo war fu \u00f1u tollu di <em>wax d\u00ebgg<\/em> seeni njiit, di leen digal, di saytu ci seen l\u00e0mmi\u00f1 ak seen j\u00ebf yoon yi ak s\u00e0rt yi \u00f1u t\u00ebral ci ndaali Maali.<\/p>\n<p><strong>Matukaay 3<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>&#8220;Morikanda&#8221; yi walla s\u00ebri\u00f1 yi \u00f1ooy sunuy s\u00e0ng te \u00f1oo \u00f1uy yar ci diine lislaam. Kon ku nekk yoreel na leen njukk\u00ebl te war na leen a weg.<\/p>\n<p><strong>Matukaay 4<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>Askani ndaali Maali ay maas \u00f1oo ko bokk. Maas bu nekk day fal njiitam. \u00d1i bokk benn maas \u00f1ooy nit \u00f1i (g\u00f3or walla jig\u00e9en) yi seen magante weesuwul\u00a0\u00f1etti at.<br \/>\n&#8220;Kangbe yi&#8221;, walla maas yi nekk diggante ndaw \u00f1i ak mag \u00f1i, da\u00f1oo war a bokk fa \u00f1uy fase t\u00ebral yu am solo y\u00e9pp yi soxal sosiete bi.<\/p>\n<p><strong>Matukaay 5<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>Nit ku nekk ci askan wi yelloo na dund, yelloo na karaangee ci yaramam. K\u00e9pp ku faat bakkanu keneen nit, yoon di na la natt \u00f1u faat sa bakkan.<\/p>\n<p><strong>Matukaay 6<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>Taxawalees na ngir xeex yaafuus ak y\u00e0ccaral, am yokkute kur\u00e9l gu \u00f1u tuddee &#8220;K\u00f6n\u00f6gb\u00e8n w\u00f6l\u00f6&#8221;.<\/p>\n<p><strong>Matukaay 7<sup>eel<\/sup>:<\/strong><br \/>\nWaaso yi ci biir Mande s\u00e0kkees na ci ag k\u00e0ll ci seen diggante \u00f1oom \u00f1\u00e9pp. \u00d1oom \u00f1\u00e9pp ay doomu b\u00e0jjan la\u00f1u, maanaam jote seen diggante warul a \u00ebpp loxo mukk, te war na\u00f1u di nawante ak di wegante fu \u00f1u tollu.<br \/>\nNaka noonu diggante ay goro, diggante maam ak i s\u00ebtam kaf ak fo ak ree fu \u00f1u tollu moo leen war.<\/p>\n<p><strong>Matukaay 8<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>Njabootu Keytaa mooy njaboot giy jiite ndaali Maali.<\/p>\n<p><strong>Matukaay 9<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>Yaru gone yi askan wi y\u00e9pp a ci war a farlu, ba tax askan w\u00e9pp ay baay di nd\u00e9y ci tuut-t\u00e0nk yi.<\/p>\n<p><strong>Matukaay 10<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>Na\u00f1u baaxoo di jaalewante saa yu nit g\u00e9nne \u00e0ddina.<\/p>\n<p><strong>Matukaay 11<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>Su seen jabar walla doom dawee l\u00e0qu ci seen d\u00ebkkandoo bu leen ko fa topp.<\/p>\n<p><strong>Matukaay 12<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>Ndegam ndono n\u00e9egu baay a ko yelloo, bu leen fal mukk doom b\u00e0yyi baay feek kenn ci baayam yaa ngi dund. Bu leen jox mukk ndogal ab xale ngir rekk am-amam.<\/p>\n<p><strong>Matukaay 13<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>Buleen too\u00f1 mukk &#8220;\u00f1ara yi&#8221; (manaam boroom k\u00e0ddu yi walla gawlo yi)<\/p>\n<p><strong>Matukaay 14<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>\u00d1eel leen fu ngeen tollu jig\u00e9en \u00f1iy su\u00f1uy yaay.<br \/>\n<!--nextpage--><br \/>\n<strong>Matukaay 15<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>Bu leen y\u00ebkkati mukk seen loxo j\u00ebmale ko ci jig\u00e9en juy s\u00e9y feek boolewuleen ko ba t\u00e0yyi ak boroom k\u00ebram.<\/p>\n<p><strong>Matukaay 16<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>Wareef la di boole jig\u00e9en \u00f1i ci kur\u00e9l y\u00e9pp ci nguur gi, wareesu leen a yemale ci lenn ci f\u00e0nn woowu.<\/p>\n<p><strong>Matukaay 17<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>J\u00e0ppees na fen yi y\u00e0gg ba weesu 40 at ne kon ay d\u00ebgg la\u00f1u.<\/p>\n<p><strong>Matukaay 18<sup>eel<\/sup>:\u00a0<\/strong><\/p>\n<p>Na\u00f1u fonk te ormaal k\u00e9pp ku \u00f1u mag<\/p>\n<p><strong>Matukaay 19<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>G\u00f3or gu nekk \u00f1aari goro la am: waay-juri ndaw si mu takkagul ak k\u00e0ddoom gi mu joxe ci coobare boppam.<br \/>\nWarees na leen fonk te di leen s\u00e0mm saa su nekk.<\/p>\n<p><strong>Matukaay 20<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>Bu leen toroxal mukk seeni jaam, may leen ayu b\u00e9s bu nekk b\u00e9s bu \u00f1u cay noppaloo. Fexe leen ba \u00f1uy w\u00e0ccook seen ligg\u00e9ey ci waxtu yu yem. Sab jaam yaay s\u00e0ngam, wante moomoo gaafakaam.<\/p>\n<p><strong>Matukaay 21<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>Bul di miinanteek soxnaay ki la yillif, sa d\u00ebkkandoo, sab s\u00ebri\u00f1, boroom xam-xamu cosaan, sab xarit walla ki nga \u00e0ndal di ligg\u00e9ey.<\/p>\n<p><strong>Matukaay 22<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>R\u00eby m\u00e0ndargaay n\u00e9ew doole la, xeebu di m\u00e0ndargaay daraja.<\/p>\n<p><strong>Matukaay 23<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>Bu leen di worante mukk, s\u00e0mmante leen ak seen k\u00e0ddu.<\/p>\n<p><strong>Matukaay 24<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>Bu leen lor mukk doxand\u00e9em.<\/p>\n<p><strong>Matukaay 25<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>Ndawal kilifa amul lenn lu mu war a tiit ci biir ndaali Maali.<\/p>\n<p><strong>Matukaay 26<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>Y\u00ebkk bu \u00f1u la denk, warul a jiite ab g\u00e9tt.<\/p>\n<p><strong>Matukaay 27<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>B\u00e9pp j\u00e0nq bu tollu ci njeexitalu ndawam m\u00ebnees na ko maye mu s\u00e9y te deesu ca seet \u00f1aata at la am.<br \/>\nAk nu jamaale ya m\u00ebn a tollu ak ku \u00f1u m\u00ebnti doon, la waay-juru j\u00e0nq ba dogal rekk lees war di topp.<br \/>\nB\u00e9pp xale bu g\u00f3or bu am 20 at mat naa d\u00e9nc soxna.<\/p>\n<p><strong>Matukaay 28<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>May gu nj\u00ebkku j\u00e0nq \u00f1etti nag la: benn bi j\u00e0nq bee ko moom, yeneen \u00f1aar ya yaayam ak baayam \u00f1oo leen moom.<\/p>\n<p><strong>Matukaay 29<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>Tas s\u00e9y dagan na ci anam yii:<br \/>\n. j\u00ebkk\u00ebr ju t\u00eble<br \/>\n. waay-s\u00e9y bu dof<br \/>\n. g\u00f3or gu m\u00ebnul a w\u00e1ccook wareefam ci s\u00e9y<br \/>\nB\u00e9pp s\u00e9y bu \u00f1uy tas da\u00f1uy dem ba g\u00e9nn d\u00ebkk bi door ko fa tas.<br \/>\n<!--nextpage--><br \/>\n<strong>Matukaay 30<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>Na\u00f1u dimbali k\u00e9pp ku yelloo ndimbal.<\/p>\n<p><strong>Matukaay 31<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>Na\u00f1u fonk mbokk, s\u00e9y ak d\u00ebkkandoo.<\/p>\n<p><strong>Matukaay 32<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>Ray leen seen noon su waree, wante bu leen ko toroxal.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>II. MOOMEEL YI<\/strong><\/p>\n<p><strong>Matukaay 34<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>Ci jur\u00f3omi anam yii topp m\u00ebnees na cee am lu lew: j\u00ebnd ak jaay, maye, weccee, ligg\u00e9ey ak ndono. Beneen yoonu am-am b\u00e9pp bu leen moy te amul seedde dese naa lew.<\/p>\n<p><strong>Matukaay 35<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>L\u00e9pp lu \u00f1u for te kenn newul ne moo ko moom, su \u00e0ppu 4 at weesoo kese lay m\u00ebn di doon moomeelu mbooloo mi.<\/p>\n<p><strong>Matukaay 36<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>Nag wu \u00f1u denkaane, su juree \u00f1eenti yoon, \u00f1eenteel ba ka \u00f1u ko denk moo ko moom.<\/p>\n<p><strong>Matukaay 37<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>S\u00ebll \u00f1etti xar mbaa \u00f1eenti b\u00eby lees koy weccee<\/p>\n<p><strong>Matukaay 38<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>\u00f1eenteeli nen bu nekk ka \u00f1u denk ginaar gaa ko moom<\/p>\n<p><strong>Matukaay 39<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>Xiif gis loo lekk, lekk ko, du ag c\u00e0cc soo yemee ci lekk rekk te j\u00ebloo ca dara yobbale.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>III. AAR C\u00c0KKEEF Gi<\/strong><\/p>\n<p><strong>Matukaay 40<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>\u00c0ll bi mooy su\u00f1u am-am bi \u00f1u war a g\u00ebn a fonk: ku nekk war na ko s\u00e0mm, aar ko ngir tawf\u00e9exu askan w\u00e9pp<\/p>\n<p><strong>Matukaay 41<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>Saa yoo b\u00ebggee taal \u00e0ll bi, bul xool ci suuf, t\u00e9enal xool njubaqtanu garab yi.<\/p>\n<p><strong>Matukaay 42<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>Jur gi ci k\u00ebr yi da\u00f1u leen a war a y\u00e9ew saa yu nawet teroo te deesu leen tekki feek g\u00f3obu\u00f1u ba noppi: Xaj, muus, kanaara ag nj\u00e0naaw gi bokku\u00f1u ci.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong> IV. MATUKAAYU YU MUJJ YI<\/strong><\/p>\n<p><strong>Matukaay 43<sup>eel<\/sup>:<\/strong><\/p>\n<p>B\u00e0lla Faseke Konaate moom la\u00f1u fal mu yilif l\u00e9pp lu aju ci xew-xew yi ak baaxental yi. Mooy kiy dox rataxal-diggante askanu Mande g\u00e9pp.<br \/>\nCi loolu may na\u00f1u ko muy kaf ak a k\u00e0lloo waaso y\u00e9pp rawatina njabootu Buur-Daali.<\/p>\n<p><strong>Matukaay 44<sup>eel<\/sup>:\u00a0<\/strong>K\u00e9pp ku w\u00e0cc s\u00e0rt bii yoon dina la duma. Ku nekk war na koo saytu te di ko j\u00ebfe ci biir r\u00e9ew m\u00e9pp.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Dr\u00a0 Tamsir Anne (tekkikat bi) Ndaali Maali, walla Mande, benn la woon ci nguuru nit ku \u00f1uul yu mag yi nekkoon d\u00e9mb ci d\u00e9ndub Afrig. Moo fi wuutu woon ndaali Gana ci Afrig s\u00f3owu j\u00e0nt. Gana moom itam moo donnoon j\u00e0llooreey yeneeni nguur yu mel ni Aksum , Kuus, Nibi ak Misira d\u00e9mb bu Buur-Fari&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6,18],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.wolof-online.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/831"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.wolof-online.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.wolof-online.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.wolof-online.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.wolof-online.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=831"}],"version-history":[{"count":19,"href":"https:\/\/www.wolof-online.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/831\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2345,"href":"https:\/\/www.wolof-online.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/831\/revisions\/2345"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.wolof-online.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=831"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.wolof-online.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=831"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.wolof-online.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=831"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}